Istorija Srba u Bosni i Hercegovini tokom Prvog svetskog rata (1914–1918) predstavlja jedan od najtežih perioda u modernoj istoriji ovog naroda. Nakon sarajevskog atentata, Srbi su od građana drugog reda postali otvorene mete državnog progona Austrougarske monarhije.
Evo detaljnog pregleda tog stradanja, organizovanog kroz ključne aspekte politike, represije i logora.
Politički i pravni status: Srbi kao “neprijatelji države”
Odmah nakon 28. juna 1914. godine, ustavni poredak u BiH je suspendovan. Austrougarske vlasti su Srbe kolektivno označile kao veleizdajnike.
Ukidanje institucija: Zabranjen je rad srpskih prosvetnih i kulturnih društava (poput Prosvjete), zatvorene su srpske škole, a ćirilica je izbačena iz javne upotrebe.
Veleizdajnički procesi: Organizovani su brojni sudski procesi protiv srpske inteligencije, đaka i sveštenika (najpoznatiji je Banjalučki proces), gde su stotine ljudi osuđene na smrt ili dugogodišnju robiju.
Konfiskacija imovine: Imovina srpskih trgovaca i uglednih domaćina masovno je oduzimana pod izgovorom ratnih potreba.
Sistem torture i izvršioci
Nasilje nad Srbima nije bilo samo haotično, već i institucionalizovano.
Šuckori (Schutzkorps)
Glavni instrument terora bili su Šuckori – pomoćne milicijske jedinice koje je formirala Austrougarska, a sastojale su se mahom od lokalnog muslimanskog i hrvatskog stanovništva.
Uloga: Oni su sprovodili hapšenja, vršili javna vešanja, palili srpska sela i pratili civile u logore.
Metode: Šuckori su uživali puni imunitet od zakona, što je dovelo do nezapamćenih zloupotreba, pljački i ličnih osveta nad komšijama Srbima.
Masovna pogubljenja i taoci
Austrougarska je uvela institut talaca. Ugledni Srbi su prisilno ukrcavani u vozove ili postavljani na mostove i vojne objekte kako bi se sprečile sabotaže ili napadi srpske vojske. Ukoliko bi se nešto desilo pruzi, taoci su odmah streljani ili vešani.
Logor u Doboju: Prvi koncentracioni logor u Evropi
Logor u Doboju, osnovan 27. decembra 1915., bio je prvi logor u modernoj istoriji Evrope namenjen isključivo civilima, prvenstveno Srbima.
Namena: Služio je kao “sanitarni kordon” za čišćenje pograničnih pojaseva sa Srbijom i Crnom Gorom.
Uslovi: Logoraši su bili smešteni u drvene barake u kojima su ranije bili konji oboleli od sakagije. Higijena nije postojala, a glad je bila svakodnevica.
Žrtve: Prema procenama, kroz logor je prošlo preko 45.000 ljudi (uključujući žene i decu). Dokumentovano je da je oko 12.000 ljudi tu izgubilo život, najviše od pegavog tifusa, gladi i iscrpljenosti.
Napomena: Među žrtvama je bio ogroman broj dece; samo u jednom mesecu (aprilu 1916) umrlo je više stotina mališana.
Ostala stratišta: Arad, Nežider i Žegar
Osim Doboja, Srbi iz BiH su masovno deportovani u logore širom Monarhije:
Arad (današnja Rumunija): Najzloglasniji po broju umrlih od bolesti.
Nežider (Mađarska/Austrija): Gde je bila zatočena srpska inteligencija.
Žegar kod Bihaća: Lokalno stratište za Srbe iz Bosanske Krajine.
Zaključak: Bilans stradanja
Do 1918. godine, demografska slika Srba u BiH bila je razorena. Pored direktnih žrtava rata i terora, ogroman broj ljudi je stradao od gladi i španske groznice pred sam kraj rata. Oslobođenje 1918. godine i ulazak srpske vojske u Sarajevo doneli su kraj sistematskom progonu, ali su rane iz perioda 1914–1918 ostale duboko urezane u kolektivno pamćenje naroda.
