Esad-paša Toptani: Čuvar časti i savezništva u vihoru Velikog rata
Na srpskom vojničkom groblju u pariskom predgrađu Tije, među 756 pravoslavnih krstova, izdvaja se jedan usamljeni polumesec. Tu, po sopstvenoj želji da počiva među saborcima, sahranjen je Esad-paša Toptani – jedna od najkontroverznijih, ali i najznačajnijih ličnosti albanske istorije 20. veka, bivši turski general i iskreni prijatelj srpskog naroda. Mesto u našoj kolektivnoj memoriji ovaj časni čovek zaslužio je nesebičnom pomoći srpskoj vojsci tokom golgote 1915. godine, čime je direktno spasao desetine hiljada života vojnika i civila.
Od heroja Skadra do vernog saveznika
Esad-paša potiče iz porodice Toptani, jedne od najstarijih i najbogatijih albanskih zemljoposedničkih loza. Obrazovan na prestižnoj francuskoj vojnoj akademiji Sen-Sir, karijeru je gradio u srcu Osmanskog carstva, doguravši do mesta šefa lične garde sultana Abdula Hamida II. Paradoksalno, njegov prvi susret sa Srbima i Crnogorcima bio je neprijateljski – komandovao je odbranom Skadra tokom balkanskih ratova.
Ipak, upravo je u porazu rođeno poštovanje. Nakon sedam meseci opsade, predao je grad 23. aprila 1913. godine. Kada je u znak predaje pružio sablju srpskom generalu Petru Bojoviću, ovaj mu ju je, u duhu oficirske časti, vratio i dozvolio mu da napusti Skadar sa vojnom silom i naoružanjem. Taj viteški gest postao je temelj Esad-pašine doživotne lojalnosti i vizije o balkanskoj saradnji.
Vizija moderne Albanije i Niški sporazum
Nakon oslobođenja Albanije od Turaka, Esad-paša postaje ministar unutrašnjih poslova. Oštro se usprotivio nametnutom pruskom knezu Vilhelmu fon Vidu, koji nije razumeo potrebe naroda i odbijao je da sirotinji podeli zemlju oduzetu od turskih begova. Toptani je verovao u nezavisnu Albaniju kojom upravljaju njeni sinovi, po ugledu na susedne kraljevine Srbiju i Crnu Goru.
Izbijanjem Prvog svetskog rata, on odbacuje pritiske Centralnih sila. Dok su Austrougarska i Nemačka radile na podrivanju njegovog autoriteta i naoružavale njegove protivnike, Esad-paša 17. septembra 1914. godine potpisuje istorijski Niški sporazum sa Nikolom Pašićem. Ovaj dokument predviđao je zajedničke vojne i političke institucije, vojni savez i izgradnju strateške pruge od Srbije do Drača. Bio je to hrabar pokušaj da se Balkan otrgne od uticaja velikih sila i poveže sopstvenim interesima.
Spasitelj srpske vojske tokom Albanske golgote
Kada su pobunjenici pod patronatom Beča opkolili Toptanija u Draču početkom 1915. godine, zahtevajući da objavi rat Srbiji, on je ostao nepokolebljiv. Srbija mu je uzvratila pomoć vojnom intervencijom u junu 1915. godine, oslobodivši ga opsade. Ova odluka Nikole Pašića, iako kritikovana od strane saveznika, pokazala se kao ključna za opstanak Srbije.
Tokom najtežih trenutaka povlačenja srpske vojske krajem 1915. godine, Esad-pašina žandarmerija bila je jedina prijateljska sila na tom surovom putu. Njegovi ljudi su obezbeđivali prolaze, štitili kolone od napada neprijateljskih plemena i organizovali prihvat izgladnelih vojnika. Činjenica da je proglasio srpski dinar legitimnim sredstvom plaćanja u Albaniji omogućila je vojsci da kupi osnovne namirnice, što je u tom trenutku bilo pitanje života i smrti. Zahvaljujući njemu, od 220.000 ljudi koji su krenuli put Krfa, cilj je ugledalo njih 150.000. Regent Aleksandar Karađorđević odlikovao ga je Ordenom belog orla prvog stepena pre nego što je i sam Esad-paša, sa svojim jedinicama, prešao na Solunski front da se bori rame uz rame sa Srbima i Francuzima.
Tragičan kraj i istorijsko nasleđe
Nakon rata, pod okriljem Kraljevine SHS, Esad-paša je na Pariskoj mirovnoj konferenciji 1919. godine istupao kao legitimni predstavnik Albanije. Dok je čekao povratak u otadžbinu kao proglašeni kralj, ubijen je u atentatu 13. juna 1920. u Parizu. Atentator je bio Avni Rustemi, aktivista koji je smatrao da je saradnja sa Srbima izdaja albanskih interesa.
Dok je u savremenoj Albaniji Rustemi slavljen kao nacionalni heroj, Esad-paša je decenijama bio stigmatizovan i gurnut u zaborav. Međutim, istorijske činjenice ne blede. Njegova porodica je ostala verna prijateljstvu sa Srbijom – njegov sestrić, kasniji kralj Zogu, godinama je živeo u Beogradu pre preuzimanja vlasti.
Dug koji Srbija mora da vrati
Današnja Srbija ima moralni dug prema čoveku koji je u najmračnijem času pružio ruku spasa. Mala, slepa ulica na Voždovcu koja nosi njegovo ime teško može da oslika veličinu njegove žrtve i značaj njegove vizije. Esad-paša Toptani nije bio samo politički saveznik; on je bio simbol onoga što Balkan može postati kada se vođe vode čašću, datom rečju i istinskim komšijskim poštovanjem.
Negovanje sećanja na njega nije samo čin zahvalnosti, već i zalog za budućnost u kojoj bi saradnja, a ne mržnja, mogla biti temelj balkanskih odnosa.
Izvor:Facebook
