Uloga današnjih Bošnjaka (u istorijskom kontekstu tadašnjeg muslimanskog stanovništva Bosanskog ejaleta) u suzbijanju Prvog srpskog ustanka (1804–1813) predstavlja jedan od najsloženijih perioda u istoriji Balkana. To nije bio samo sukob države i pobunjenika, već sudar dva potpuno različita koncepta društvenog i državnog uređenja.
Evo detaljnog pregleda te uloge kroz ključne aspekte:
1. Geopolitički i društveni okvir
Početkom 19. vijeka, Bosanski ejalet je bio najzapadnija ispostava Osmanskog carstva. Za tadašnje Bošnjake, Srbija pod vlašću dahija, a kasnije ustanak Karađorđa, nisu bili samo “daleki nemiri”, već direktna prijetnja po njihov opstanak i posjede.
-
Identitet i lojalnost: Bošnjaci su u to vrijeme sebe identifikovali kao “Turke” u vjersko-političkom smislu (pripadnike islamskog ummeta) i kao Bošnjake u teritorijalno-etničkom smislu. Braniti Osmansko carstvo za njih je značilo braniti vlastiti dom, privilegije i vjerski poredak.
-
Strah od progona: Vijesti o stradanju muslimanskog stanovništva u Smederevskom sandžaku (Beogradskom pašaluku) tokom ustanka izazvale su masovnu mobilizaciju u Bosni. Izbjeglice (muhadžiri) koji su pristizali iz Srbije donosili su svjedočanstva o rušenju džamija i progonima, što je dodatno radikalizovalo odbranu granica na Drini.
2. Vojna uloga: Odbrana Drine i ofanzivna dejstva
Bosanska vojska, sastavljena od lokalnih ajana (plemstva), kapetana i dobrovoljaca, bila je glavni instrument Porte u pokušaju gušenja ustanka sa zapada.
Ključne bitke i frontovi:
-
Bitka na Mišaru (1806): Ovo je možda najznačajniji sukob u kojem je učestvovala bosanska vojska pod vođstvom Sulejman-paše Skopljaka. Učešće bosanskih begova (poput Mehmed-beg Kulenovića – Kulin-kapetana) bilo je masovno. Poraz na Mišaru bio je veliki udarac za bosansko plemstvo, jer je u bici poginuo cvijet tadašnje bosanske aristokratije.
-
Odbrana granice: Tokom cijelog ustanka, Drina je bila poprište stalnih čarki. Ustanici su pokušavali prebaciti bunu u Bosnu (naročito u istočnu Bosnu i Sandžak), dok su Bošnjaci to spriječavali kako bi očuvali integritet Ejaleta.
-
Prodori u Srbiju: Bosanske čete su u više navrata (1809, 1813) prelazile Drinu, opsjedale Loznicu i učestvovale u konačnom slomu ustanka 1813. godine, kada su snage iz Bosne prodrle duboko u Srbiju i doprinijele ponovnom uspostavljanju osmanske vlasti.
3. Politička dinamika: Odnos sa Istanbulom
Zanimljivo je da uloga Bošnjaka nije bila motivisana isključivo slijepom poslušnošću sultanu. Naprotiv, Bosna je u to vrijeme bila u stanju stalnog otpora centralnim reformama (nizamu).
-
Autonomno djelovanje: Bosanski ajani su često ratovali “o svom trošku” i po svom nahođenju. Njihov primarni cilj bio je očuvanje poretka u kojem oni vladaju, a koji je ustanak ozbiljno ugrožavao.
-
Paradoks: Dok su gušili ustanak u Srbiji, Bošnjaci su istovremeno pružali otpor reformama sultana Selima III i Mahmuda II, želeći zadržati svoje stare privilegije i feudalni sistem.
4. Naslijeđe i interpretacije
U savremenoj istoriografiji, ovaj period se posmatra kroz različite vizire:
-
Iz srpske perspektive: Bošnjaci se često vide isključivo kao eksponenti osmanske represije.
-
Iz bošnjačke perspektive: Naglašava se odbrambeni karakter borbe protiv širenja ustanka na teritoriju Bosne i borba za opstanak muslimanskog stanovništva koje je bilo autohtono u tim krajevima.
Važna napomena: Termin “Bošnjaci” u 1804. godini obuhvatao je svo stanovništvo Bosne, ali su u vojnom i političkom smislu nosioci odbrane carstva bili bosanski muslimani, dok su pravoslavni stanovnici Bosne često gajili simpatije prema Karađorđevim ustanicima, što je stvaralo unutrašnje tenzije unutar samog Ejaleta.
Konačni slom ustanka 1813. godine izvela je upravo velika vojska koja je krenula iz Bosne, što pokazuje da je Bosanski ejalet bio ključni vojni rezervoar Carstva na Balkanu.
